Türkiye'de Tarım
Türkiye'de tarımı etkileyen faktörler, başlıca tarım ürünleri ve yetişme koşulları. KPSS coğrafya sınav konusu konu anlatımı.
Türkiye, iklim çeşitliliği, farklı toprak yapısı ve geniş coğrafyası sayesinde çok sayıda tarım ürününe ev sahipliği yapar. Bununla birlikte verimlilik, bölgeden bölgeye belirgin biçimde farklılaşır.
Tarımı Etkileyen Faktörler
- İklim: Yağış miktarı ve rejimi, sıcaklık ortalamaları ile don olayları hangi ürünün nerede yetişebileceğini belirler.
- Yer şekilleri: Eğimli araziler tarımı güçleştirir; düzlük ovalar (Çukurova, Konya Ovası) yoğun tarıma en elverişli alanlardır.
- Toprak: Verimli alüvyal ovalar ile kireçsiz, asitli Karadeniz toprakları farklı ürün gruplarına zemin hazırlar.
- Sulama: Yağış yetersizliğinin tarımı sınırladığı alanlarda baraj ve kanal sulaması (GAP, Konya Ovası Projesi) ürün çeşitliliğini artırır.
- Ekonomik ve teknik faktörler: Sermaye, makineleşme düzeyi, pazara uzaklık ve işgücü varlığı üretimi doğrudan etkiler.
Başlıca Tarım Ürünleri ve Yetişme Koşulları
Tahıllar
- Buğday ve arpa: Karasal iklimin egemen olduğu İç Anadolu ve Doğu Anadolu’da geniş alanlarda yetişir. Nadas uygulaması yağışın yetersiz olduğu bu alanlarda toprak nemini korumak için zorunludur.
- Mısır: Karadeniz kıyıları ve Çukurova’da; bol yağış ve uzun büyüme mevsimi gerektirir.
Sanayi Bitkileri
- Pamuk: Yazın uzun ve sıcak geçtiği Çukurova, GAP ve Ege bölgelerinde yetişir; sulamaya bağımlıdır.
- Şeker pancarı: Sulama imkânı olan İç Anadolu ve Doğu Anadolu ovalarında yaygındır; iklim toleransı yüksektir.
- Ayçiçeği: Trakya’nın nemli ve ılıman koşullarında öne çıkar; Türkiye’nin bitkisel yağ üretiminde kilit üründür.
- Tütün: Ege (İzmir çevresi) ve Karadeniz kıyılarında uzun süredir yetiştirilir.
Bahçe Ürünleri ve Meyveler
- Zeytin ve incir: Akdeniz iklimi koşullarının sağlandığı Ege ve Akdeniz kıyılarında yoğunlaşır; kışların ılık geçmesi zorunludur.
- Narenciye: Dondan zarar gördüğü için yalnızca Akdeniz kıyılarında (Antalya, Mersin, Hatay) ve Ege’nin güney kesimlerinde yetişir.
- Fındık: Karadeniz kıyı şeridine özgüdür; yüksek nem ve ılıman kış gerektirir. Türkiye, dünya fındık üretiminde ilk sıralardadır.
- Üzüm: Başta Ege (Manisa) olmak üzere ülke geneline yayılmıştır; kurutmalık, sofralık ve şaraplık çeşitleriyle önemli bir ihraç ürünüdür.
- Çay: Yalnızca Doğu Karadeniz kıyılarında (Rize başta olmak üzere) yetişir; her mevsim yağış ve asitli toprak bu bölgeye özgü koşullardır.
İntansif ve Ekstansif Tarım
| Özellik | İntansif Tarım | Ekstansif Tarım |
|---|---|---|
| Arazi | Küçük, verimli | Geniş, az verimli |
| Girdi | Yüksek (sulama, gübre, makine) | Düşük |
| Verim | Yüksek | Düşük |
| Örnek | Seracılık (Antalya), çay, fındık | Karasal tahıl tarımı, nadas |
Seracılık
Akdeniz kıyılarında, özellikle Antalya havzasında, kontrollü koşullarda sebze ve meyve üretimini kapsayan seracılık, intansif tarımın en belirgin örneğidir. İhracata yönelik üretim ağırlıktadır.
KPSS’de hangi ürünün hangi bölgede yetiştiği, iklim tipiyle ilişkilendirilerek sorulur. “Çay - her mevsim yağışlı - Doğu Karadeniz” ve “pamuk - uzun sıcak yaz - Çukurova/GAP/Ege” bağlantısı sıkça çıkan sorulardandır.
Bölgelere Göre Öne Çıkan Ürünler
| Bölge | Öne Çıkan Ürünler |
|---|---|
| Karadeniz | Çay, fındık, mısır |
| Ege | Zeytin, incir, üzüm, pamuk, tütün |
| Akdeniz | Narenciye, pamuk (Çukurova), seracılık |
| İç Anadolu | Buğday, arpa, şeker pancarı |
| Güneydoğu Anadolu | Pamuk (GAP), buğday, mercimek |
| Trakya | Ayçiçeği, buğday, pirinç |
Sık Sorulan Sorular
Türkiye'de pamuk en çok hangi bölgelerde yetişir?
Pamuk; Çukurova, GAP (Güneydoğu Anadolu) ve Ege bölgelerinde yetişir. Bu alanlarda yazın uzun ve sıcak geçmesi ile sulama imkânları belirleyicidir.
Çay neden yalnızca Doğu Karadeniz'de yetişir?
Çay bitkisi her mevsim yağış, yüksek nem ve asitli toprak ister. Bu koşullar Türkiye'de yalnızca Doğu Karadeniz kıyılarında (Rize ve çevresi) sağlanır.
Nadas nedir ve neden uygulanır?
Nadas, toprağın bir dönem ekilmeyerek dinlendirilmesidir. Yağışın yetersiz ve sulama olanaklarının kısıtlı olduğu karasal iklimdeki alanlarda toprak nemini korumak ve verimliliği yenilemek amacıyla uygulanır.
İntansif ve ekstansif tarım arasındaki fark nedir?
İntansif tarımda birim alandan yüksek verim almak için sermaye, teknoloji ve işgücü yoğun kullanılır; seracılık buna örnektir. Ekstansif tarımda ise geniş alanlara az girdi yapılır, verim düşük kalır.
Türkiye'de zeytin hangi iklim kuşağında yetişir?
Zeytin, Akdeniz iklimine uyumlu bir bitkidir; dondan zarar gördüğü için kışların ılık geçtiği Ege ve Akdeniz kıyılarında yetişir. İç bölgelerin sert kışları zeytinciliğe izin vermez.