Türkiye'de Yerleşme
Türkiye'de kır ve kent yerleşmeleri, yerleşmeyi etkileyen faktörler, toplu ve dağınık yerleşme, köy altı yerleşim birimleri. KPSS coğrafya konu anlatımı.
Yerleşme, insanların barınma ve geçim faaliyetlerini sürdürmek amacıyla belirli bir alanda toplandığı mekânsal bir olgudur. Türkiye’de yerleşmeler, fiziki ve beşeri koşulların büyük çeşitlilik göstermesi nedeniyle farklılaşmıştır.
Yerleşmeyi Etkileyen Faktörler
- Su: Her dönemde en belirleyici faktördür. Akarsu boyları, kaynaklar ve kuyu alanları yerleşim tercihini doğrudan şekillendirir.
- Yer şekilleri: Düz ve ovalık araziler yerleşmeye elverişliyken dik eğimli ve engebeli alanlar yerleşimi güçleştirir.
- İklim: Aşırı soğuk, kurak ve rüzgarlı koşullar yerleşmeyi kısıtlar; ılıman kıyı iklimi yerleşimi teşvik eder.
- Ekonomik faaliyetler: Tarım, hayvancılık, madencilik, sanayi ve ticaret yerleşme yerlerinin belirlenmesinde belirleyici rol oynar.
- Güvenlik: Tarihsel süreçte savunulabilir tepeler ve vadiler korunaklı yerleşim alanı olarak seçilmiştir.
- Ulaşım: Yol kavşakları ve liman noktaları yerleşmelerin büyümesini hızlandırır.
Kır Yerleşmeleri
Kır yerleşmeleri, nüfusun geçimini ağırlıklı olarak tarım, hayvancılık veya ormancılıktan sağladığı, idari açıdan köy ve daha küçük birimleri kapsayan alanlardır.
Köy
Türkiye’de köy, muhtarlıkla yönetilen en küçük idari birimdir. Ekonomik temel genellikle tarım ve hayvancılıktır.
Köy Altı Yerleşim Birimleri
- Mezra: Bir köye bağlı, köyden uzakta kurulmuş küçük yerleşmedir. Sürekli ya da mevsimlik iskân edilebilir.
- Oba: Göçebe ya da yarı göçebe toplulukların konaklama yeridir. Geçici nitelik taşır.
- Yayla: Hayvancılık yapan toplulukların sürülerini otlatmak amacıyla yazın çıktığı yüksek kesimlerdeki geçici yerleşmelerdir. Özellikle Karadeniz, Doğu Anadolu ve Toros dağlarında yaygındır.
- Çiftlik: Tarım ya da hayvancılık amaçlı kurulan, genellikle bir ya da birkaç haneden oluşan küçük yerleşmedir.
Kent Yerleşmeleri
Kentler, nüfusun yoğun olduğu, ekonominin tarım dışı sektörlere (sanayi, ticaret, hizmet) dayandığı, altyapı ve idari işlevlerin geliştiği yerleşim birimleridir. Türkiye’de 2014 yılında yapılan idari düzenlemeyle büyükşehir sınırları il sınırlarına genişletilmiştir.
Kent Fonksiyonları
- Ticaret merkezi: Pazar, çarşı ve lojistik altyapı
- Sanayi merkezi: Organize sanayi bölgeleri, fabrikalar
- Turizm merkezi: Tarihî, kültürel veya doğal cazibe alanları
- Eğitim-sağlık merkezi: Üniversiteler, araştırma ve sağlık kurumları
- Yönetim merkezi: İl ve ilçe idareleri
Toplu ve Dağınık Yerleşme
| Yerleşme Tipi | Tanım | Yaygın Olduğu Koşullar |
|---|---|---|
| Toplu yerleşme | Evlerin birbirine yakın, yoğunlaşmış düzende kurulması | Ovalık alan, ortak su kaynağı, güvenlik ihtiyacı |
| Dağınık yerleşme | Evlerin birbirinden uzak, dağılmış biçimde kurulması | Engebeli arazi, mülk başına su varlığı, hayvancılık baskınlığı |
Türkiye’de toplu köy tipi İç Anadolu ovalarında ve Karadeniz’in yüksek kesimlerinde yaygındır. Dağınık yerleşme ise özellikle Karadeniz’in engebeli yamaçlarında ve Doğu Anadolu’nun bazı bölümlerinde görülür.
KPSS’de yayla-oba-mezra tanımları ve toplu-dağınık yerleşme nedenleri sıkça çıkar. Yaylanın geçici, köyün kalıcı olduğunu ve yaylaların hayvancılıkla ilişkisini mutlaka hatırlayın.
Yerleşmenin Yükselti Sınırı
Türkiye’de kalıcı yerleşmelerin yükselti sınırı ortalama 1.500-2.000 metre civarındadır. Bu sınırın üzerinde iklim koşullarının sertleşmesi, tarım yapılabilir alanın daralması ve ulaşımın güçleşmesi kalıcı yerleşimi engeller. Doğu Anadolu’da bazı köyler bu sınırın biraz üzerinde yer alabilir; geçici yayla yerleşmeleri ise çok daha yüksek seviyelere çıkabilir.
Sık Sorulan Sorular
Mezra, oba ve yayla arasındaki fark nedir?
Mezra, bir köye bağlı kalıcı ya da yarı kalıcı küçük yerleşmedir. Oba, göçebe ya da yarı göçebe toplulukların geçici konaklama yeridir. Yayla ise hayvancıların yaz mevsiminde sürüleriyle birlikte çıktığı yüksek kesimlerdeki geçici yerleşmelerdir.
Toplu yerleşmenin nedenleri nelerdir?
Güvenlik kaygıları, ortak su kaynağı, tarımsal iş birliği ve düz araziler toplu yerleşmenin başlıca nedenleridir. Özellikle ovalık alanlarda toplu köy tipi yaygındır.
Türkiye'de yerleşmenin yükselti sınırı nedir?
Türkiye'de kalıcı yerleşmelerin genel yükselti sınırı yaklaşık 1.500-2.000 metre arasında değişmektedir. Doğu Anadolu'da bazı köyler bu sınırın üzerinde de yer alabilir.