Türkiye'nin Akarsuları ve Gölleri

Türkiye, engebeli yapısı ve enlem konumu nedeniyle pek çok akarsu ve farklı oluşum tipine sahip gölleri barındırır. KPSS’de bu başlık; en uzun akarsu, en büyük göl, göl tipleri ve akarsu özellikleri ekseninde sıkça sorulur.

Başlıca Akarsular

Kızılırmak

• Türkiye’nin en uzun akarsuyu (~1.355 km).
• Tamamen Türkiye sınırları içinde doğar ve Karadeniz’e dökülür.
• Sivas’tan doğar, İç Anadolu’yu kat ederek Bafra yakınında denize ulaşır.
• Ağzında Bafra Deltası’nı oluşturur.

Fırat ve Dicle

• Her ikisi de Doğu Anadolu’dan doğar ve Irak’ta birleşerek Şattülarap adıyla Basra Körfezi’ne dökülür.
• Türkiye’nin en büyük akarsu havzaları bu iki nehre aittir.
• Fırat, Türkiye’den çıkan en uzun akarsu olma özelliğini taşır.
• Üzerlerinde Atatürk, Keban, Karakaya (Fırat); Dicle, Kralkızı (Dicle) baraj gölleri inşa edilmiştir.

Sakarya

• İç Anadolu’dan doğar, kuzeye dönerek Karadeniz’e dökülür.
• Kızılırmak’tan sonra Türkiye’nin tamamen iç sulardan oluşan uzun nehirleri arasındadır.

Seyhan ve Ceyhan

• Toros Dağları’ndan doğar, Çukurova’yı sulayarak Akdeniz’e dökülür.
• Çukurova (Adana Ovası) bu iki nehrin biriktirdiği alüvyonlarla oluşmuştur.

Büyük Menderes

• Ege Bölgesi’nin en önemli akarsuyu; adını verdiği “menderes” terimi, nehrin sık kıvrım yapan yatağını tanımlar.
• Aşağı havzasında Söke Ovası’nı oluşturur.

Susurluk

• Marmara Bölgesi’nin en önemli akarsuyu; Simav, Porsuk ve Nilüfer kollarından beslenir.

Akarsuların Genel Özellikleri

Özellik	Açıklama
Rejim	Karasal iklimdeki akarsular düzensiz rejimlidir; Karadeniz akarsular daha düzenlidir
Taşımacılık	Kısa mesafede yüksek düşü, şelale ve sığlıklar nedeniyle taşımacılığa elverişli değildir
Hidroelektrik	Yüksek eğim nedeniyle enerji potansiyeli büyüktür; pek çok baraj inşa edilmiştir
Uzunluk	Çoğu akarsu kısa ve engebeli havzalıdır; Kızılırmak ve Fırat belirgin istisnalardır

Kızılırmak “en uzun iç akarsu”, Fırat “Türkiye’den çıkan en uzun akarsu” olarak birbirinden ayrılmalıdır. KPSS’de bu iki bilgi karıştırılarak sorulur.

Göller ve Oluşum Tipleri

Tektonik Göller

Yer kabuğundaki çöküntü veya fay hareketleriyle oluşan göllerdir:

• Van Gölü: Türkiye’nin en büyük gölü; tektonik çöküntü alanının volkanik set ile kapanmasıyla oluşmuştur. Kapalı havzalıdır, sodalıdır; içinde yaşayan inci kefalı balığı bu koşullara uyum sağlamıştır.
• Tuz Gölü: İkinci büyük göl; sığ, kapalı havzalı ve yüksek tuzluluklu. Tuz üretiminde önemli bir kaynak.
• Burdur Gölü: Tektonik kökenli, kapalı havzalı ve acı sulu.

Karstik Göller

Kalker kayaçların erimesiyle oluşan çukurlarda biriken sulardır:

• Eğirdir Gölü, Beyşehir Gölü: Güneybatı Anadolu’da karstik kökenli, tatlı su gölleri.

Volkanik Set Gölleri

Volkanik püskürme sonucu oluşan set arkasında biriken sulardır:

• Nemrut Krater Gölü (Bitlis): Volkanik krater içinde oluşmuş bir göl.

Buzul Gölleri

Yüksek dağlardaki buzul hareketlerinin oluşturduğu küçük göllerdir (sirk gölleri). Kaçkar Dağları ve Ağrı yüksek kesimlerinde görülür.

Kıyı Set Gölleri

Kıyı kumullarının veya kıyı setlerinin bir koy ya da körfezi kapatmasıyla oluşur:

• Köyceğiz Gölü, Bafa Gölü: Ege kıyısında kıyı seti kökenli göllerdir.

Baraj Gölleri

İnsan yapımı set arkasında biriken yapay göllerdir. Türkiye’nin su yönetimi açısından en önemli ve en geniş göl alanlarını oluştururlar:

• Atatürk Baraj Gölü, Keban Baraj Gölü, Hirfanlı Baraj Gölü başlıca örnekler.